Programma
- Franz Schubert (Oostenrijk, 1797-1828), Litanei auf Allerseelen voor koor (SATB) en piano
- Eliza Gilkyson (USA, *1950), Requiem voor koor (SATB) en piano
- Arvo Pärt (Estland, *1935), Littlemore Tractus Orkestversie: voor koor (SSAATTBB), harp, strijkers, slagwerk
- Arvo Pärt (Estland, *1935), Vater unser koor (SATB), piano, strijkers
- Edvard Grieg (Noorwegen 1843-1907), Aase’s dood uit de 1e Peer Gynt Suite voor strijkers
- Geraint Lewis (UK Wales, *1958), The Souls of the Righteous voor koor (SSAATTBB), orgel
PAUZE
- John Rutter (UK England, *1945), Requiem, voor sopraan, koor SATB, orkest
Uitvoerenden
- Projectkoor Lux Aeterna
- Valkenswaards Kamerorkest
- Sopraan: Hatice Aydogan
- Harp: Inge Frimout
- Piano: Rob van Heck
- Orgel: Piet Zeegers
- Muzikale leiding en productie Tom Suters
Arvo Pärt & John Rutter: vernieuwers van de koormuziek
2025 is het Arvo Pärt jaar waarin overal ter wereld aandacht wordt besteed aan het bijzondere oeuvre van de dit jaar 90 geworden in Estland geboren componist. Hij vluichtte in 1980 voor het Sovjet regime naar Berlijn maar keerde in 2010 terug naar zijn vaderland. In het filmpje hiernaast wordt de 90-jarige toegezongen in het Arvo Pärt Centre in Laulasmaa waar hij sindsdien een teruggetrokken leven leidt.
Pärt behoort samen met zijn 10 jaar jongere Engelse collega John Rutter tot de componisten uit de 2e helft van de 20e eeuw die zich afkeerden van de naar hun idee doodlopende weg van de in hun tijd gangbare en “verplichte” twaalftoonsmuziek. Beiden keerden zij, weliswaar met zeer verschillende muzikale middelen, weer terug naar de oude vertrouwde tonale muziek gebaseerd op toonsoorten en harmonieën bestaande uit gewone drieklanken. Het is aan hen te danken dat, de meerstemmige liturgische koormuziek niet alleen weer op de kaart is gezet maar ook weer toegankelijk werd voor zowel amateur- als professionele koren en daarmee uiteindelijk ook voor jou!
Minimalisme versus weelderigheid
Pärt probeert in zijn muziek zoveel mogelijk weg te laten tot er slechts overblijft wat hij als de essentie van de muziek beschouwt. In zijn muziek maakt hij veelal gebruik van klokken of belletjes (tintinnabuli ) omdat hij die klanken als de essentie van pure harmonie beschouwt. Zelf zegt hij over zijn eigen componeertechniek:
- Het is moeilijker om die ene juiste noot te vinden dan er een heleboel op papier te zetten.’
- Ik heb ontdekt dat het genoeg is wanneer een enkele noot prachtig wordt gespeeld.
Daarentegen tiert bij Rutter opnieuw de weelderigheid van de Romantiek met fraaie en toch verrassende melodische en harmonische wendingen door het hergebruik van de oude gregoriaanse kerktoonsoorten (modi). Ook is er vaak een prominente rol voor de harp waarmee zijn muziek ook de sfeer van traditionele volksmuziek ademt.
Schubert – Litanei auf Allerseelen D.343 (1816)
We beginnen het concert met een fraaie 4-stemmig stukje van de "singer-songwriter avant la lettre": Franz Schubert waarin de overledenen de rust en het eeuwig leven wordt toegewenst nu ze deze wereld vaarwel hebben gezegd hun dierbaren in tranen achterlatend.
Schubert – Litanei auf Allerseelen D.343 (1816)
|
|||
| 1 | Ruh'n in Frieden alle Seelen, die vollbracht ein banges Quälen, die vollendet süszen Traum lebenssatt, geboren kaum, aus der Welt hinüber schieden: Alle Seelen ruh'n in Frieden |
1 | Rust in vrede, alle zielen, Die aan leed ten offer vielen, hun zoete droom zo snel kwam storen, Levensmoe, en toch maar pas geboren, die van onze wereld zijn gegleden Alle zielen, rust in vrede! |
| 2 | Liebevoller Mädchen Seelen, deren Tränen nicht zu zählen, die ein falscher Freund verliesz, und die blinde Welt verstiesz: Alle, die von hinnen schieden: Alle Seelen ruh'n in Frieden |
2 | Liefdevolle meisjeszielen, Bij wie zoveel tranen vielen, Die een valse vriend verliet, En de wereld blind verstiet, Allen die zijt overleden, Alle zielen, rust in vrede! |
| 3 | Und die nie der Sonne lachten, unterm Mond auf Dornen wachten, Gott im reines Himmelslicht, einst zu sehn von Angesicht: Alle, die von hinnen schieden: Alle Seelen ruh'n in Frieden |
3 |
Zij die nooit in 't zonlicht lachten, |
Eliza Gilkyson – Requiem
Eliza Gilkyson is een Amerikaanse singer/songwriter van folk music, vaak met een religieuze inslag. Zij schreef Requiem In 2004 voor de getroffenen van de tsunami in de Indische oceaan in 2004 als uiting van hun ellende. Het nummer werd echter bekend als steun aan de slachtoffers van de orkaan Katrina in 2005 in Amerika omdat het album Paradise Hotel waarop Requiem stond toevallig tegelijk uitkwam.
De tekst refereert duidelijk aan de titel en rol van Maria als “vrouwe van eeuwigdurende bijstand” waarmee zij in de katholieke kerk altijd wordt aangeduid. Het wijkt qua stijl volkomen af van alle andere nummers op het album. Op het album is Requiem een duet gezongen samen met haar dochter en begeleid door een gitaar, cello en piano waardoor het meten een haast klassieke sound heeft. Het nummer werd in 2008 gearrangeerd voor 4-stemmig koor door de Amerikaanse koordirigent en arrangeur Craig Hella Johnson. In deze versie is Requiem nog steeds erg populair in de korenwereld maar ook daarbuiten.
Eliza Gilkyson – Requiem
|
|||
| 1 |
Mother Mary, full of grace, awaken. |
1 | Wilt Maria, vol genade, waken Haven, goed, geliefden ons ontstolen, gestolen door de zee. O Maria, sta ons bij, genade, Stervend in een tranenzee, genade, draag ons met u mee. De aarde bezweken verloren, verlaten, verdwenen. |
| 2 | In the dark night of the soul bring some comfort to us all, Oh mother Mary come and carry us in your embrace that our sorrows may be faced |
2 | Diep in onze duist’re ziel troost wat daar in stukken viel O lieve vrouwe wil ons houden In uw armen dragen al die zorgen, al die vragen |
| 3 | Mary, fill the glass to overflowing Illuminate the path where we are going have mercy on us all In funeral fires burning Each flame to your mystery returning |
3 |
Overstroom ons hart met hoop en zegen, |
| 4 | In the dark night of the soul your shattered dreamers, make them whole O mother Mary find us where we've fallen out of grace lead us to a higher place |
4 | Diep in onze duist’re ziel De droom die daar in stukken viel Maria wil ons vinden Daar waar wij nu zijn ontspoord leid ons naar een veilig oord. |
| 5 | In the dark night of the soul our broken hearts you can make whole O mother Mary come and carry us in your embrace Let us see your gentle face, Mary |
5 | Diep in onze duist’re ziel Ons hart dat daar in stukken viel O lieve vrouwe wil ons houden in uw armen dragen Zonder zorgen, zonder vragen Maria |
Arvo Pärt – Littlemore Tractus (2000)
In 2000 vroeg Bernhard Schünemann, priester in het Engelse plaatsje Littlemore (Oxfordshire UK) Pärt een stuk te schrijven ter ere van kardinaal John Henry Newman (1801-1900) die in zijn tijd ook priester was in Littlemore.. In 1845 veroorzaakte Newman veel discussie toen hij zich van de Anglicaanse kerk afwendde en zich tot het katholicisme bekeerde Hij werd (mede daardoor?) door de Duitse paus Benedictus XVI in 2010 zalig verklaard en in 2019 heillig verklaard door paus Franciscus.
In Littlemore Tractus gebruikt Pärt de beroemde laatste regels uit Newman’s preek uit 1843 getiteld Wisdom and Innocence over Mattheus 10-16: "behold, I send you forth as sheep in the midst of wolves; be ye therefore wise as serpents, and harmless as doves", over hoe te leven volgens de leer van Jezus ten tijde van de vroege christenvervolgingen.
In de tekst vraagt Newman God om steun om de dagelijkse moeilijkheden veroorzaakt door gevaar en vijanden het hoofd te bieden bij het leiden van een deugdzaam leven. Daarbij is de dag tegelijk ook een metafoor voor het hele leven van de mens op weg naar rust en vrede bij de Heer na zijn dood.
Deaanvankelijk serene en haast bezwerende muziek in een zeer langzame 12-delige maat wordt begeleid door strijkers, harp en het typische Arvo Part slagwerk: buisklokken, en kleine belletjes. De melodie en harmonie ontwikkelt zich geleidelijk tot een 8-stemmige climax op de tekst “Then in his mercy may he give us a safe lodging” om tenslotte weer rustig en vredig te eindigen in het oorspronkelijke trage tempo op de tekst “and peace at the last”.
Arvo Pärt – Littlemore Tractus (2000)
|
|||
| 1 |
May He support us all the day long, |
1 |
Moge hij ons steunen de hele dag |
Arvo Pärt – Vater unser (2005)
Als er één stuk is waarin Pärt's hierboven genoemde componeer principes te horen zijn is het wel dit oorsronkelijk voor een enkele jongenssopraan en piano geschreven Vater Unser.
Door zijn eenvoud en opzet is het ook uitermate geschikt om door een kinderkoor te laten zingen. Omdat het helaas niet mogelijk bleek een kinderkoor te vinden dat in de gelegenheid was om dit stuk in te studeren nemen wij onze toevlucht tot een derde versie voor gemengd koor, strijkorkest en piano waarbij de damesstemmen de hoofdrol hebben en zo nu en dan versterkt worden door de herenstemmen.
Pärt droeg dit stuk op aan de Duitse paus Benedictus XVI (niet toevallig afkomstig uit Pärt’s 2e thuisland als asielzoeker) door wie hij ook benoemd werd in de pauselijke raad voor cultuur en voor wie Pärt het zelf ook heeft uitgevoerd in 2011 ter gelegenheid van diens 60 jarige priesterjubileum.
Arvo Pärt – Vater Unser (2005)
|
|||
| 1 | Vater unser im Himmel, geheiligt werde Dein Name. Dein Reich komme. Dein Wille geschehe, wie im Himmel so auf Erden. Unser tägliches Brot gib uns heute. Und vergib uns unsere Schuld, wie auch wir vergeben unseren Schuldigern. Und führe uns nicht in Versuchung, sondern erlöse uns von dem Bösen. |
1 | Onze Vader die in de hemel zijt Uw naam worde geheiligd Uw rijk kome Uw wil geschiede Op aarde zoals in de hemel Geef ons heden ons dagelijks brood En vergeef ons onze schuld Zoals ook wij onze schuldenaren vergeven En leid ons niet in bekoring Maar verlos ons van het kwade |
Edvard Grieg - Aase’s dood uit de 1e Peer Gynt suite (1876)
De muziek van Edvard Grieg bij het toneelstuk van Henrik Ibsen over Peer Gynt heeft er zeker toe bijgedragen dat de aloude Noorse sage een wereldwij succes werd.
In het kort gaat het verhaal over een onbezonnen, egocentrische en narcistische jongeman Peer Gynt die in drie fases van zijn leven tot inzicht en wijsheid komt dat er belangrijkere dingen in het leven zijn dan macht, geld en aanzien dat hij zijn moeder Aase beloofd had. Het verhaal lijkt in veel aspecten op Charles Dickens minstens even bekende en beroemde "a christmas Carol".
Helaas sterft Aase oud en alleen als Peer ver weg in de wereld zijn dromen waar maakt lang voordat hij tot inkeer is gekomen.
Geraint Lewis – The Souls of the Righteous (1992)
In het verlengde van Littlemore Tractus ligt het stuk The souls of the righteous (Iustorum Animae) voor koor en groot orgel van de uit Wales afkomstige Geraint Lewis. Het is een voorbeeld van een typische vorm van Anglicaanse kerkmuziek: koorzang op teksten uit het 'Book of Common Prayer’, meestal begeleid door orgel waarbij vaak ook het volk meezingt.
Zoals de titel suggereert is de tekst bedoeld voor de dienst op Allerzielen en is de muziek gecomponeerd ter nagedachtenis aan een overleden vriend en collega componist.
Geraint Lewis – The Souls of the Righteous (1992)
|
|||
| 1 |
The souls of the righteous are in the hand of God, and the pain of death shall not touch them. To the eyes of the foolish they seemed to perish, but they are in peace. |
1 |
De zielen van de rechtvaardigen zijn in Gods hand en de verschrikking van de dood kan hen niet deren. In de ogen der dwazen leken zij te sterven, zij zijn evenwel in vrede |
PAUZE
John Rutter – Requiem (1985)
Het Requiem van John Rutter is een stuk vol contrasten met onheilspellende angstige momenten afgewisseld met ontroerende en troostende melodieën op de teksten uit de Missa pro Defunctis van de katholieke dodenmis en de Engelse berijming van Psalm 130 (Out of the Deep) en Psalm 23 (the Lord is my shepherd).
Het bevat prachtige solopartijen voor o.a. de sopraan (Pie Jesu), cello (Out of the deep) fluit en hobo (The Lord is my shepherd). Ook heeft de harp in het hele stuk een prominente rol in de orkestbegeleiding.
Rutters Requiem wordt vaak in een adem genoemd met die van Fauré en Duruflé omdat zij allen meer de sfeer van troost en vergeving ademen dan dat zij de verschrikking van de dood centraal stellen.
Het Requiem is gewijd aan de vader van de componist die in 1984 overleed.
John Rutter – Requiem (1985) |
|||
| 1 |
Requiem Aeternam – Missa pro defunctis Requiem aeternam dona eis, Domine, Kyrie Eleison |
1 |
Requiem Aeternam – Missa pro defunctis Heer, geef hen de eeuwige rust, Heer, ontferm U |
| 2 |
Psalm 130: Out of the deep Out of the deep have I called unto Thee, O Lord. Lord, Hear my voice, If Thou Lord, will be extreme For there is mercy with Thee, I look for the Lord; My soul fleeth unto the Lord: O Israel, trust in the Lord, |
2 |
Psalm 130: Uit de diepten Uit de diepten heb ik U geroepen, o Heer Heer, luister naar mijn stem. Als U, Heer, ons alles zou aanrekenen Maar bij U is vergeving, Ik zoek de Heer, Mijn ziel zoekt naarstig naar de Heer, O Israël vertrouw op de Heer, |
| 3 |
Pie Jesu – Sequentia Missa pro defunctis Pie Jesu Domine, dona eis requiem. |
3 |
Pie Jesu – Sequentia Missa pro defunctis Lieve Jesus, geef hen rust |
| 4 |
Sanctus - Missa pro defunctis Sanctus, sanctus, sanctus, |
4 |
Sanctus - Missa pro defunctis Heilig, heilig, heilig, |
| 5 |
Agnus Dei - Missa pro defunctis Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, Funeral sentences – Common Book of Prayer Man that is born of a woman Agnus Dei - Missa pro defunctis Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, Funeral sentences – Common Book of Prayer In the midst of life, we are in death: Agnus Dei - Missa pro defunctis Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, Johannes 11:25 I am the resurrection and the life, saith the Lord: |
5 |
Agnus Dei - Missa pro defunctis Lam Gods dat draagt de zonden der wereld, Funeral sentences – Common Book of Prayer De mens, van een vrouw geboren, Agnus Dei - Missa pro defunctis Lam Gods dat draagt de zonden der wereld, Funeral sentences – Common Book of Prayer Temidden van het leven zijn wij omgeven door de dood; wie moeten wij om redding vragen? Agnus Dei - Missa pro defunctis Lam Gods dat draagt de zonden der wereld, Johannes 11:25 ‘Ik ben de opstanding en het Leven’ sprak de Heer: |
| 6 |
Psalm 23: the Lord is my shepherd The Lord is my shepherd: therefore can I lack nothing. He shall convert my soul: and bring me forth Yea, though I walk through the valley of the shadow of death, Thou shalt prepare a table for me against them that trouble me: But thy loving-kindness and mercy shall follow me all the days of my life: |
6 |
Psalm 23: de Heer is mijn herder De Heer is mijn Herder, daarom zal het mij aan niets ontbreken. Hij verkwikt mijn ziel en leidt mij in het spoor der gerechtigheid, omwille van zijn Naam. Ja, al ga ik door het dal van de schaduw Bereid een plaats voor mij aan uw tafel tegen hen die mij tegenstaan; Uw genegenheid en genade zullen mij omgeven alle dagen van mijn leven: |
| 7 |
Book Revelations, 14:13 I heard a voice from heaven saying unto me, Lux Aeterna - Missa pro defunctis Requiem aeternam dona eis, Domine: |
7 |
Boek Openbaringen 14: 13 Ik hoorde een stem vanuit de hemel die mij zei: gezegend zij die sterven in de Heer Lux Aeterna - Missa pro defunctis Schenk hen eeuwige rust, Heer; |